Nghiên cứu tiềm năng khai thác phụ phẩm chăn nuôi và trồng trọt tại Vĩnh Phúc và Phú Thọ (cũ) để sản xuất phân bón vi sinh hữu cơ và phát triển thị trường tiêu thụ

Từ phân gia súc, gia cầm, rơm rạ, phụ phẩm cây trồng đến các vùng rau, lúa, cây ăn quả và chè - khu vực Vĩnh Phúc và Phú Thọ (cũ) có thể hình thành một chuỗi nguyên liệu - sản xuất - tiêu thụ phân bón hữu cơ theo hướng kinh tế tuần hoàn.

Lưu ý về phạm vi nghiên cứu: Bài viết sử dụng cách gọi “Vĩnh Phúc và Phú Thọ (cũ)” theo yêu cầu để phân biệt hai địa bàn lịch sử trước các thay đổi địa giới hành chính. Các nhận định về nguồn nguyên liệu và thị trường dưới đây mang tính nghiên cứu định hướng; khối lượng phụ phẩm thực tế cần được xác minh bằng khảo sát, thống kê địa phương và lấy mẫu tại từng vùng trước khi đưa vào phương án đầu tư hoặc hồ sơ khoa học chính thức.

1. Đặt vấn đề: từ phụ phẩm nông nghiệp đến nguồn tài nguyên mới

Trong quá trình phát triển nông nghiệp hiện nay, phụ phẩm chăn nuôi và trồng trọt ngày càng được nhìn nhận không đơn thuần là chất thải mà là nguồn tài nguyên hữu cơ có khả năng tái sử dụng.

Vĩnh Phúc và Phú Thọ (cũ) là hai địa bàn có đặc điểm khá thuận lợi cho việc nghiên cứu mô hình này bởi có sự đan xen giữa:

• Chăn nuôi gia súc, gia cầm;
• Trồng lúa;
• Rau màu;
• Cây ăn quả;
• Chè;
• Cây công nghiệp và cây lâm nghiệp;
• Hoa, cây cảnh;
• Các hoạt động sơ chế, chế biến nông sản.

Sự đa dạng này tạo nên nhiều nhóm phụ phẩm khác nhau, trong đó một số nhóm có thể trở thành nguyên liệu cho sản xuất phân bón hữu cơ sau khi được phân loại, kiểm tra và xử lý đúng quy trình.

Đối với HTX Thương mại và Dịch vụ Nông nghiệp Chung Thịnh Chính, nghiên cứu hai địa bàn này có ý nghĩa ở cả hai chiều:

Vừa tìm kiếm nguồn nguyên liệu, vừa xác định vùng thị trường tiêu thụ sản phẩm.

Đây chính là cách tiếp cận phù hợp với mô hình kinh tế tuần hoàn: phụ phẩm của sản xuất nông nghiệp được chuyển hóa thành vật tư đầu vào cho một chu kỳ sản xuất mới.

2. Đặc điểm nguồn phụ phẩm chăn nuôi

2.1. Phân gia cầm

Phân gà, phân vịt và các loại phân gia cầm khác là nhóm nguyên liệu cần được ưu tiên khảo sát.

Ưu điểm của nhóm này là khả năng tập trung nguồn cung tại các trang trại, gia trại.

Tuy nhiên, chất lượng phân thay đổi theo:

• Loài vật nuôi;
• Thức ăn;
• Phương thức thu gom;
• Độ ẩm;
• Chất độn chuồng;
• Thời gian lưu giữ.

Vì vậy, không nên xây dựng công thức sản xuất chỉ dựa vào tên gọi “phân gà”.

Cần lấy mẫu đại diện để xác định các chỉ tiêu cần thiết trước khi đưa vào dây chuyền.

2.2. Phân lợn

Chăn nuôi lợn tạo ra nguồn vật liệu hữu cơ đáng kể nhưng thường có độ ẩm cao.

Đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến:

chi phí vận chuyển - khả năng bảo quản - quá trình ủ - chi phí xử lý.

Do đó, các trang trại chăn nuôi có hệ thống thu gom phân tương đối riêng biệt sẽ phù hợp hơn cho việc khảo sát.

Một giải pháp có thể nghiên cứu là hình thành điểm tập kết nguyên liệu theo cụm chăn nuôi, giúp giảm quãng đường thu gom và nâng cao hiệu quả logistics.

2.3. Phân trâu, bò

Khu vực trung du và miền núi phía Bắc có điều kiện phát triển chăn nuôi gia súc.

Phân trâu, bò có thể phối hợp với nhóm phụ phẩm thực vật giàu carbon để hình thành hỗn hợp ủ hữu cơ.

Đây là nhóm nguyên liệu có thể tạo ra sản phẩm phù hợp với cây ăn quả, chè, rau màu và các vùng sản xuất cần bổ sung chất hữu cơ cho đất.

Tuy nhiên, cũng cần kiểm soát tạp chất và các yếu tố an toàn theo quy định trước khi sử dụng.

3. Rơm rạ - nguồn nguyên liệu quan trọng của vùng lúa

Các vùng sản xuất lúa của Vĩnh Phúc và Phú Thọ (cũ) tạo ra lượng rơm rạ theo mùa vụ.

Rơm rạ chứa thành phần hữu cơ và carbon, có thể được nghiên cứu để phối trộn với các nguyên liệu giàu nitơ.

Vấn đề lớn nhất không nằm ở công nghệ mà ở khâu thu gom.

Rơm thường:

• Phân tán;
• Cồng kềnh;
• Có tính mùa vụ;
• Chi phí vận chuyển cao nếu không được ép hoặc cuộn.

Do đó, cần nghiên cứu mô hình:

Máy thu gom/ép rơm → điểm tập kết → sơ chế → vận chuyển → nhà máy.

Nếu xây dựng được mạng lưới thu gom theo vùng, rơm rạ có thể trở thành một nguồn nguyên liệu đáng kể cho chuỗi sản xuất.

4. Phụ phẩm ngô và cây rau màu

Ngoài lúa, khu vực nghiên cứu còn có các vùng trồng ngô, rau màu và cây thực phẩm.

Thân ngô, lá, thân cây rau và phần sinh khối không sử dụng cho thương phẩm có thể được nghiên cứu làm nguồn nguyên liệu hữu cơ.

Đặc điểm chung của nhóm này là:

nguồn cung tương đối phân tán nhưng có khả năng thu gom theo vùng sản xuất.

Để nâng cao hiệu quả, nên tổ chức thu gom ngay sau thu hoạch, kết hợp:

băm nhỏ - phối trộn - ủ sinh học.

Việc băm nhỏ làm tăng diện tích tiếp xúc và có thể hỗ trợ quá trình phân hủy, tùy loại nguyên liệu và công nghệ.

5. Phụ phẩm chè - lợi thế đặc biệt của Phú Thọ

Chè là một trong những cây trồng có giá trị kinh tế quan trọng ở khu vực trung du phía Bắc.

Trong quá trình sản xuất và chế biến chè có thể phát sinh:

• Cành tỉa;
• Lá già;
• Phần sinh khối không sử dụng;
• Phụ phẩm từ quá trình sơ chế, chế biến.

Đây là nhóm nguyên liệu có ý nghĩa đối với nghiên cứu kinh tế tuần hoàn.

Một mô hình có thể triển khai là:

Vùng chè → thu gom phụ phẩm → xử lý hữu cơ → sản xuất phân bón → quay trở lại vùng chè.

Nếu triển khai được các mô hình thực nghiệm, HTX có thể đánh giá tác động của phân hữu cơ đối với:

• Độ phì đất;
• Hàm lượng hữu cơ;
• Khả năng giữ ẩm;
• Sinh trưởng cây;
• Năng suất và chất lượng nông sản.

Các kết quả này sẽ có giá trị lớn hơn so với việc chỉ quảng bá sản phẩm bằng thông tin chung.

6. Phụ phẩm cây ăn quả

Khu vực Phú Thọ và Vĩnh Phúc (cũ) có nhiều vùng cây ăn quả và sản xuất nông nghiệp hàng hóa.

Những phụ phẩm như:

• Cành tỉa;
• Lá;
• Quả loại;
• Quả hư;
• Phụ phẩm sơ chế;

có thể được nghiên cứu để đưa vào chuỗi sản xuất phân hữu cơ.

Trong đó, cành cây cần được băm nhỏ trước khi phối trộn.

Quả loại thải có độ ẩm cao nên cần xử lý nhanh để hạn chế quá trình phân hủy tự phát gây mùi.

Nhóm nguyên liệu này phù hợp với mô hình thu gom tại vùng nguyên liệu, hạn chế vận chuyển những vật liệu có hàm lượng nước quá cao trên khoảng cách xa.

7. Phụ phẩm lâm nghiệp và vật liệu giàu carbon

Đặc điểm trung du và miền núi tạo điều kiện hình thành nguồn sinh khối từ hoạt động lâm nghiệp và chăm sóc cây.

Một số vật liệu như:

• Mùn cưa;
• Dăm gỗ;
• Vỏ cây;
• Cành nhỏ;

có thể được nghiên cứu làm thành phần giàu carbon.

Tuy nhiên, phải phân biệt rõ nguyên liệu sạch, phù hợp với các loại vật liệu có nguy cơ chứa hóa chất, tạp chất hoặc thành phần không phù hợp.

Không nên đưa toàn bộ phế phụ phẩm gỗ vào sản xuất nếu chưa kiểm tra nguồn gốc.

8. Công nghệ cần dựa trên đặc tính nguyên liệu

Một trong những nguyên tắc quan trọng khi xây dựng nhà máy phân bón hữu cơ là:

Không có một công thức duy nhất cho mọi vùng nguyên liệu.

Phân gia cầm, phân lợn, rơm rạ, thân ngô, phụ phẩm chè hay cành cây đều có đặc tính khác nhau.

Vì vậy, quy trình nghiên cứu nên gồm:

khảo sát → lấy mẫu → phân tích → phân loại → phối trộn thử nghiệm → ủ → đánh giá → hoàn thiện công thức.

Các chỉ tiêu cần quan tâm tùy nhóm nguyên liệu có thể bao gồm:

• Độ ẩm;
• Chất hữu cơ;
• C/N;
• N, P, K;
• pH;
• Tạp chất;
• Các chỉ tiêu an toàn;
• Các chỉ tiêu vi sinh theo yêu cầu của sản phẩm.

9. Quy trình sản xuất đề xuất

Đối với Chung Thịnh Chính, có thể nghiên cứu chuỗi công nghệ:

Bước 1 - Tiếp nhận

Kiểm tra nguồn gốc và chất lượng nguyên liệu.

Bước 2 - Phân loại

Loại bỏ tạp chất và nguyên liệu không đạt yêu cầu.

Bước 3 - Tiền xử lý

Băm, nghiền, điều chỉnh độ ẩm hoặc thực hiện các thao tác cần thiết.

Bước 4 - Phối trộn

Phối hợp nguyên liệu theo công thức đã được phân tích.

Bước 5 - Ủ sinh học

Kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, thông khí và thời gian.

Bước 6 - Ổn định

Theo dõi mức độ ổn định của vật liệu sau ủ.

Bước 7 - Hoàn thiện sản phẩm

Phối trộn theo công thức sản phẩm và bổ sung thành phần vi sinh phù hợp với quy trình kỹ thuật.

Bước 8 - Kiểm soát chất lượng

Đánh giá các chỉ tiêu chất lượng trước khi đưa sản phẩm ra thị trường.

10. Thị trường chè - một phân khúc cần ưu tiên nghiên cứu

Chè có thể là thị trường đặc biệt phù hợp với chiến lược của Chung Thịnh Chính.

Thay vì chỉ bán phân bón, HTX có thể xây dựng mô hình:

Phân tích đất → lựa chọn sản phẩm → hướng dẫn sử dụng → mô hình trình diễn → đánh giá → nhân rộng.

Nếu có thể chứng minh hiệu quả bằng dữ liệu thực nghiệm, sản phẩm sẽ có cơ sở để phát triển thành giải pháp dinh dưỡng đất và cây trồng thay vì chỉ là một loại vật tư.

11. Thị trường cây ăn quả

Các vùng cây ăn quả là một phân khúc đáng quan tâm do cây lâu năm có nhu cầu quản lý đất và dinh dưỡng trong thời gian dài.

Nhóm sản phẩm hữu cơ có thể được nghiên cứu cho:

• Cây có múi;
• Cây ăn quả lâu năm;
• Vườn sản xuất hàng hóa;
• Vùng nông nghiệp hướng tới tiêu chuẩn chất lượng.

Một hướng đi hiệu quả là xây dựng mô hình trình diễn tại từng vùng cây, theo dõi đất và cây qua nhiều vụ thay vì đánh giá chỉ trong thời gian ngắn.

12. Thị trường lúa và cây màu

Đây là nhóm thị trường có quy mô lớn nhưng yêu cầu sản phẩm phải có giá thành hợp lý.

HTX có thể nghiên cứu các sản phẩm phù hợp với:

• Lúa;
• Ngô;
• Rau màu;
• Cây thực phẩm.

Đặc biệt, câu chuyện rơm rạ → phân hữu cơ → quay trở lại đồng ruộng có thể trở thành một nội dung truyền thông mạnh cho mô hình kinh tế tuần hoàn.

13. Thị trường rau an toàn và nông nghiệp chất lượng cao

Các HTX rau, trang trại và vùng sản xuất nông nghiệp theo tiêu chuẩn có thể là khách hàng tiềm năng.

Nhóm khách hàng này thường cần:

• Nguồn gốc nguyên liệu rõ ràng;
• Hồ sơ sản phẩm;
• Hướng dẫn sử dụng;
• Chất lượng ổn định;
• Khả năng truy xuất.

Do đó, HTX cần đầu tư đồng thời vào sản phẩm và hồ sơ kỹ thuật.

14. Thị trường hoa, cây cảnh và cảnh quan

Vĩnh Phúc có hoạt động sản xuất hoa, cây cảnh và cây xanh; đây cũng là nhóm thị trường có thể nghiên cứu đối với các sản phẩm hữu cơ.

Khách hàng có thể bao gồm:

• Nhà vườn;
• Cơ sở cây cảnh;
• Đơn vị cảnh quan;
• Khu đô thị;
• Công viên;
• Khuôn viên doanh nghiệp.

Các sản phẩm có thể được thiết kế theo quy cách đóng gói phù hợp với từng nhóm khách hàng.

15. Thị trường trang trại và hợp tác xã

Thay vì phụ thuộc vào bán lẻ, Chung Thịnh Chính có thể xây dựng kênh B2B thông qua:

HTX → trang trại → vùng nguyên liệu → doanh nghiệp nông nghiệp.

Ưu điểm của mô hình này là sản lượng tiêu thụ có thể ổn định hơn, đồng thời HTX có điều kiện theo dõi kết quả sử dụng sản phẩm.

Mỗi vùng sản xuất có thể trở thành một mô hình trình diễn thực tế.

16. Xây dựng bản đồ nguyên liệu Vĩnh Phúc - Phú Thọ (cũ)

Để biến nghiên cứu thành chương trình hành động, cần xây dựng cơ sở dữ liệu gồm:

Địa điểm → loại phụ phẩm → mùa vụ → sản lượng ước tính → chất lượng → khoảng cách tới nhà máy → phương thức thu gom → chi phí logistics.

Có thể phân thành:

Nhóm A:

Nguồn lớn, ổn định, gần nhà máy.

Nhóm B:

Nguồn tốt nhưng cần sơ chế.

Nhóm C:

Nguồn theo mùa.

Nhóm D:

Nguồn xa, chi phí vận chuyển cao.

Nhóm E:

Nguồn không phù hợp.

Cách làm này giúp nhà máy lựa chọn nguyên liệu dựa trên tổng chi phí thực tế, không chỉ dựa vào giá mua.

17. Đề xuất mô hình liên kết vùng

Có thể nghiên cứu mô hình:

Vùng chăn nuôi, trồng trọt Vĩnh Phúc - Phú Thọ (cũ)
↓
Điểm thu gom nguyên liệu
↓
Sơ chế - phân loại
↓
Nhà máy Chung Thịnh Chính
↓
Phân bón vi sinh hữu cơ
↓
Chè - cây ăn quả - lúa - rau - cây màu - hoa cây cảnh
↓
Phát sinh phụ phẩm mới
↓
Quay lại chuỗi thu gom

Mô hình này tạo nên vòng tuần hoàn tương đối khép kín giữa chăn nuôi - trồng trọt - công nghiệp phân bón - thị trường nông sản.

18. Kết luận và kiến nghị

Qua phân tích định hướng, Vĩnh Phúc và Phú Thọ (cũ) có nhiều nhóm phụ phẩm đáng được khảo sát để phát triển nguồn nguyên liệu cho phân bón vi sinh hữu cơ, nổi bật gồm:

phân gia cầm, phân lợn, phân trâu bò, rơm rạ, thân ngô, phụ phẩm rau màu, phụ phẩm chè, cành lá cây ăn quả và một số phụ phẩm lâm nghiệp sạch.

Trong đó, phân chăn nuôi có thể đóng vai trò nhóm nguyên liệu giàu dinh dưỡng; rơm rạ, phụ phẩm cây trồng và vật liệu thực vật có thể bổ sung nguồn carbon và chất hữu cơ.

Về thị trường, có thể nghiên cứu tập trung vào:

chè - cây ăn quả - lúa - rau màu - hoa cây cảnh - trang trại - HTX nông nghiệp - doanh nghiệp vùng nguyên liệu - cảnh quan.

Đặc biệt, khu vực này có thể trở thành một vùng thị trường quan trọng cho chiến lược mở rộng sản phẩm của Chung Thịnh Chính, đồng thời cung cấp nguồn nguyên liệu bổ sung cho nhà máy.

Tuy nhiên, bước tiếp theo không nên chỉ dừng ở nghiên cứu trên giấy. Cần triển khai một chương trình khảo sát thực địa 3 bước:

Bước 1: lập bản đồ nguồn phụ phẩm.

Bước 2: lấy mẫu và phân tích chất lượng.

Bước 3: lựa chọn 5-10 vùng nguyên liệu tiêu biểu để thử nghiệm công thức và đánh giá hiệu quả kinh tế.

Nếu thực hiện tốt, mô hình có thể hình thành chuỗi:

“Phụ phẩm chăn nuôi và trồng trọt → nguyên liệu hữu cơ → phân bón vi sinh hữu cơ → vùng sản xuất → nông sản chất lượng → phụ phẩm mới → tiếp tục quay vòng.”

Đây không chỉ là bài toán sản xuất phân bón mà còn là hướng xây dựng hệ sinh thái nông nghiệp tuần hoàn, trong đó Chung Thịnh Chính có thể đóng vai trò kết nối giữa vùng nguyên liệu - công nghệ - nhà máy - nhà nông - thị trường.

Từ phụ phẩm thành tài nguyên; từ tài nguyên thành phân bón; từ phân bón trở lại đất - đó chính là nền tảng để hình thành một chuỗi giá trị nông nghiệp xanh, bền vững và có khả năng mở rộng tại khu vực trung du và đồng bằng Bắc Bộ.