Nghiên cứu tiềm năng khai thác phụ phẩm chăn nuôi và trồng trọt tại Bắc Ninh để sản xuất phân bón vi sinh hữu cơ và phát triển thị trường tiêu thụ

Từ nguồn phân chuồng, rơm rạ, phụ phẩm rau màu, cây ăn quả và các nguồn hữu cơ sau sản xuất nông nghiệp đến mô hình kinh tế tuần hoàn: Bắc Ninh có thể trở thành một vùng nguyên liệu đáng nghiên cứu cho chuỗi sản xuất phân bón vi sinh hữu cơ của HTX Chung Thịnh Chính.

Ghi chú phương pháp: Bài viết này là nghiên cứu định hướng phục vụ việc khảo sát và xây dựng vùng nguyên liệu. Các nhận định về nguồn cung cụ thể cần được HTX kiểm chứng bằng điều tra thực địa, số liệu chăn nuôi - trồng trọt cập nhật, lấy mẫu và phân tích chất lượng trước khi đưa vào hồ sơ đầu tư hoặc hồ sơ khoa học chính thức.

1. Bắc Ninh mới và bài toán tài nguyên hữu cơ trong nông nghiệp

Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, không gian tỉnh Bắc Ninh mới bao gồm địa bàn Bắc Ninh và Bắc Giang trước đây. Điều này tạo nên một không gian sản xuất rất đa dạng, từ vùng đồng bằng, trung du đến các khu vực sản xuất cây ăn quả, lúa, rau màu, chăn nuôi và cây công nghiệp.

Đối với ngành phân bón hữu cơ, sự đa dạng này có một ý nghĩa đặc biệt.

Nông nghiệp tạo ra sản phẩm chính là nông sản, nhưng đồng thời cũng tạo ra một dòng vật chất thứ cấp gồm:

phân gia súc, phân gia cầm, rơm rạ, thân lá cây trồng, cành cây, phụ phẩm rau quả và các phụ phẩm hữu cơ sau chế biến.

Nếu được thu gom và xử lý đúng kỹ thuật, một phần trong số đó có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho sản xuất phân bón hữu cơ.

Đối với HTX Thương mại và Dịch vụ Nông nghiệp Chung Thịnh Chính, Bắc Ninh mới là khu vực đáng được nghiên cứu trong chiến lược mở rộng vùng nguyên liệu phía Đông của nhà máy.

Tuy nhiên, nguyên tắc quan trọng là:

Không phải phụ phẩm nào cũng phù hợp để sản xuất phân bón, và không phải nguồn nguyên liệu lớn nào cũng có hiệu quả khi vận chuyển về nhà máy.

Do đó, nghiên cứu cần đồng thời giải quyết ba bài toán:

nguồn nguyên liệu - công nghệ xử lý - thị trường tiêu thụ.

2. Nhóm nguyên liệu thứ nhất: phân gia cầm

Bắc Ninh mới có nhiều vùng sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi, trong đó phân gia cầm là một nhóm nguyên liệu đáng khảo sát.

Phân gà, phân vịt và các loại phân gia cầm khác có hàm lượng chất hữu cơ và dinh dưỡng tương đối cao. Về nguyên lý, đây là nhóm nguyên liệu có thể tham gia vào công thức sản xuất phân hữu cơ sau khi được xử lý phù hợp.

Tuy nhiên, phân gia cầm tươi không nên được đưa trực tiếp vào sản phẩm cuối cùng.

HTX cần nghiên cứu quy trình:

thu gom → loại tạp chất → kiểm soát độ ẩm → xử lý/ủ → kiểm tra → phối trộn.

Đối với nguồn phân gia cầm từ trang trại tập trung, việc ký hợp đồng thu gom định kỳ có thể thuận lợi hơn so với thu gom từ hàng nghìn hộ nhỏ lẻ.

Vì vậy, bản đồ vùng nguyên liệu nên ưu tiên xác định cụm trang trại, cơ sở chăn nuôi có sản lượng tương đối ổn định.

3. Phân lợn - nguồn hữu cơ lớn nhưng cần giải bài toán độ ẩm

Phân lợn là một nguồn nguyên liệu khác cần được khảo sát.

Ưu điểm là nguồn cung có thể tương đối lớn tại các vùng chăn nuôi.

Hạn chế chính là hàm lượng nước cao, đặc biệt khi phân được thu gom cùng nước rửa chuồng hoặc nước thải chăn nuôi.

Vì vậy, nếu vận chuyển phân lợn tươi ở khoảng cách xa, chi phí logistics có thể trở thành yếu tố quyết định hiệu quả kinh tế.

Một hướng nghiên cứu phù hợp là xác định:

• Trang trại có hệ thống thu gom phân riêng;
• Nguồn phân có thể tách khỏi dòng nước;
• Khoảng cách đến điểm tập kết;
• Khả năng tiền xử lý tại trang trại;
• Chi phí vận chuyển sau xử lý.

Những nguồn như vậy có thể có giá trị hơn nguồn phân rẻ nhưng chứa quá nhiều nước.

4. Phân bò, phân trâu và khả năng xây dựng mạng lưới thu gom phân tán

Khu vực Bắc Giang trước đây, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, có nhiều vùng trung du và nông nghiệp đan xen với chăn nuôi.

Phân bò và phân trâu có thể được xem xét như nhóm nguyên liệu hữu cơ có khả năng phối hợp với các phụ phẩm thực vật.

Đặc điểm của nhóm nguyên liệu này là nguồn cung có thể phân tán theo hộ gia đình.

Vì vậy, phương án thu gom trực tiếp từ từng hộ với khoảng cách lớn sẽ khó tối ưu.

Thay vào đó, HTX có thể nghiên cứu mô hình:

hộ chăn nuôi → điểm tập kết thôn/xã → điểm sơ chế → vận chuyển theo chuyến.

Đây cũng là cơ sở để hình thành mạng lưới hợp tác với các hợp tác xã nông nghiệp và tổ hợp tác tại địa phương.

5. Rơm rạ - nguồn carbon cần được tổ chức thu gom theo mùa

Bắc Ninh mới có những vùng sản xuất lúa đáng kể, tạo ra nguồn rơm rạ sau mỗi vụ.

Rơm là nguồn vật liệu hữu cơ giàu carbon, có thể được nghiên cứu để phối trộn cùng nhóm nguyên liệu giàu nitơ.

Nhưng rơm có một nhược điểm lớn:

cồng kềnh, nhẹ và phân tán.

Nếu thu gom thủ công rồi vận chuyển nguyên trạng đi xa, chi phí sẽ cao.

Giải pháp cần nghiên cứu là:

thu gom ngay sau thu hoạch → cuộn/ép kiện → tập kết → vận chuyển.

Một phương án khác là bố trí điểm sơ chế gần vùng lúa.

Rơm sau khi băm nhỏ hoặc xử lý sơ bộ có thể thuận lợi hơn cho quá trình phối trộn.

Đây là một trong những lĩnh vực mà HTX có thể phối hợp với các hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp để xây dựng mô hình thu gom theo mùa vụ.

6. Phụ phẩm cây ngô và rau màu

Ngoài rơm rạ, thân cây ngô, lá cây, thân rau và nhiều vật liệu thực vật sau thu hoạch cũng có thể được khảo sát.

Những nguyên liệu này thường có giá trị nhất khi được sử dụng tại vùng sản xuất hoặc trong bán kính thu gom hợp lý.

Về mặt công nghệ, nhóm phụ phẩm thực vật có thể đóng vai trò là vật liệu giàu carbon trong công thức phối trộn.

Ví dụ về nguyên lý:

Phân gia cầm/gia súc + phụ phẩm thực vật + điều chỉnh độ ẩm + xử lý sinh học = nguồn nguyên liệu hữu cơ ổn định.

Tỷ lệ phối trộn thực tế phải dựa trên kết quả phân tích thành phần từng loại nguyên liệu, không nên áp dụng một công thức cố định cho mọi vùng.

7. Vùng cây ăn quả - nguồn phụ phẩm cần được khai thác có chọn lọc

Bắc Giang cũ nổi tiếng với các vùng cây ăn quả, trong đó có vải thiều và nhiều nhóm cây ăn quả khác.

Trong sản xuất cây ăn quả, phụ phẩm có thể phát sinh từ:

• Cành tỉa;
• Lá;
• Quả loại thải;
• Quả dập, hư;
• Phụ phẩm sơ chế;
• Vật liệu thực vật sau thu hoạch.

Đây là nhóm nguyên liệu có tiềm năng nhưng cần phân loại.

Cành và lá thường cần băm nhỏ.

Quả loại thải có độ ẩm cao và dễ phân hủy nhanh.

Do đó, thời gian từ thu gom đến xử lý là yếu tố quan trọng.

Nếu xây dựng được các điểm tập kết gần vùng cây ăn quả, HTX có thể giảm đáng kể lượng nguyên liệu phải vận chuyển nguyên trạng.

8. Phụ phẩm từ cây vải và câu chuyện kinh tế tuần hoàn

Với đặc điểm vùng vải nổi tiếng của Bắc Giang cũ, có thể nghiên cứu một mô hình kinh tế tuần hoàn theo chuỗi:

vùng vải → phụ phẩm thực vật → thu gom → xử lý → sản xuất phân hữu cơ → quay trở lại vùng cây ăn quả.

Đây không chỉ là câu chuyện xử lý phụ phẩm.

Nếu sản phẩm đáp ứng yêu cầu chất lượng và được sử dụng đúng kỹ thuật, HTX có thể xây dựng một câu chuyện thương hiệu:

“Phân bón được sản xuất từ nguồn hữu cơ của vùng sản xuất và quay trở lại phục vụ vùng sản xuất.”

Tuy nhiên, cần tránh biến câu chuyện truyền thông thành tuyên bố về hiệu quả cây trồng nếu chưa có thử nghiệm đối chứng.

9. Trấu, mùn cưa và vật liệu giàu carbon

Bên cạnh phụ phẩm trực tiếp từ đồng ruộng, HTX có thể khảo sát các nguồn vật liệu giàu carbon như trấu hoặc mùn cưa phù hợp.

Nhóm nguyên liệu này có thể có vai trò trong:

• Điều chỉnh độ ẩm;
• Cải thiện cấu trúc phối trộn;
• Bổ sung carbon;
• Hỗ trợ quá trình ủ.

Nhưng cần đặc biệt chú ý nguồn gốc.

Mùn cưa từ gỗ tự nhiên và phụ phẩm gỗ sạch cần được phân biệt với vật liệu có thể chứa:

• Sơn;
• Keo;
• Hóa chất;
• Tạp chất công nghiệp.

Chỉ những nguồn đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và an toàn mới nên được đưa vào nghiên cứu.

10. Không biến “phụ phẩm” thành một khái niệm quá rộng

Một sai lầm trong quy hoạch vùng nguyên liệu là coi tất cả vật chất hữu cơ đều có thể trở thành phân bón.

Trong nghiên cứu của Chung Thịnh Chính, cần xây dựng danh mục nguyên liệu được phép - nguyên liệu cần kiểm tra - nguyên liệu loại trừ.

Mỗi nguồn phải được đánh giá:

Nguồn gốc → thành phần → độ ẩm → tạp chất → nguy cơ ô nhiễm → khoảng cách → chi phí → tính ổn định.

Đặc biệt, cần kiểm soát nguy cơ kim loại nặng, hóa chất không phù hợp và vi sinh vật gây bệnh.

Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm chất lượng sản phẩm và an toàn cho đất, cây trồng và người sử dụng.

11. Mô hình nghiên cứu công nghệ phù hợp

Một hướng công nghệ có thể nghiên cứu cho nhóm nguyên liệu Bắc Ninh là:

Giai đoạn 1: Tiếp nhận

Kiểm tra nguồn gốc, cân khối lượng, kiểm tra tạp chất và lấy mẫu.

Giai đoạn 2: Tiền xử lý

Băm nhỏ phụ phẩm thực vật, loại bỏ tạp chất và điều chỉnh độ ẩm khi cần.

Giai đoạn 3: Phối trộn

Kết hợp nhóm nguyên liệu giàu nitơ với nhóm giàu carbon theo công thức được xác định bằng phân tích.

Giai đoạn 4: Ủ sinh học

Kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, thông khí và thời gian theo quy trình công nghệ.

Giai đoạn 5: Ổn định

Đánh giá mức độ ổn định của nguyên liệu hữu cơ trước công đoạn tiếp theo.

Giai đoạn 6: Hoàn thiện sản phẩm

Phối trộn theo công thức sản phẩm, bổ sung thành phần vi sinh theo quy trình kỹ thuật và thực hiện kiểm tra chất lượng.

Điểm quan trọng là chế phẩm vi sinh không thay thế cho việc xử lý nguyên liệu đúng quy trình.

12. Bắc Ninh mới có một lợi thế đặc biệt: thị trường tiêu thụ đa dạng

Nếu chỉ nhìn Bắc Ninh như một vùng cung cấp nguyên liệu, HTX sẽ bỏ qua một lợi thế khác: đây cũng là một thị trường tiêu thụ đáng nghiên cứu.

Không gian Bắc Ninh mới có:

• Vùng lúa;
• Rau màu;
• Cây ăn quả;
• Vùng sản xuất hàng hóa;
• Trang trại;
• Hợp tác xã;
• Các khu vực đô thị;
• Hoạt động cảnh quan, cây xanh.

Như vậy, chuỗi có thể được thiết kế theo hướng:

Bắc Ninh cung cấp một phần nguyên liệu → Chung Thịnh Chính sản xuất → sản phẩm quay trở lại Bắc Ninh phục vụ nông nghiệp.

Đây là mô hình logistics hai chiều có thể giúp nâng cao hiệu quả.

13. Thị trường thứ nhất: vùng cây ăn quả

Đây có thể là một trong những phân khúc cần ưu tiên nghiên cứu.

HTX có thể tiếp cận:

• Hợp tác xã cây ăn quả;
• Vùng nguyên liệu của doanh nghiệp;
• Trang trại;
• Hộ sản xuất hàng hóa;
• Chủ thể OCOP.

Thay vì bán phân bón đơn thuần, HTX có thể xây dựng mô hình trình diễn.

Ví dụ:

phân tích đất → xây dựng quy trình dinh dưỡng → sử dụng sản phẩm → theo dõi sinh trưởng → đánh giá đất và năng suất → hoàn thiện quy trình.

Mô hình này có giá trị thuyết phục thị trường hơn việc chỉ quảng cáo sản phẩm.

14. Thị trường thứ hai: lúa và cây màu

Vùng sản xuất lúa là thị trường có diện tích lớn nhưng thường nhạy cảm về giá thành.

Do đó, sản phẩm dành cho lúa cần đáp ứng ba yếu tố:

dễ sử dụng - chi phí hợp lý - hiệu quả được kiểm chứng.

Đối với rơm rạ, HTX có thể kết hợp câu chuyện sản phẩm với xử lý phụ phẩm tại đồng ruộng.

Nếu xây dựng được quy trình phù hợp, mô hình sẽ trở thành:

rơm rạ → nguyên liệu hữu cơ → phân bón → đồng ruộng.

15. Thị trường thứ ba: rau an toàn và nông nghiệp chất lượng cao

Các vùng rau chuyên canh, hợp tác xã rau an toàn và các vùng sản xuất hướng tới tiêu chuẩn chất lượng có thể là nhóm khách hàng tiềm năng.

Đây là phân khúc mà người sản xuất thường quan tâm đến:

• Chất lượng đất;
• Nguồn gốc vật tư;
• Hồ sơ sử dụng phân bón;
• Tính ổn định của sản phẩm;
• Quy trình canh tác.

Do đó, HTX cần cung cấp tài liệu kỹ thuật, hướng dẫn sử dụng và hồ sơ chất lượng, thay vì chỉ tập trung vào quảng cáo thương mại.

16. Thị trường thứ tư: chè và vùng sản xuất phía Bắc

Mặc dù Bắc Ninh không phải trung tâm chè lớn như Thái Nguyên, sản phẩm của Chung Thịnh Chính có thể được phân phối từ Bắc Ninh sang các vùng chè lân cận.

Đây là điểm rất đáng chú ý trong chiến lược thị trường.

Nhà máy tại Thái Nguyên có thể đóng vai trò trung tâm sản xuất, trong khi Bắc Ninh trở thành một thị trường và điểm kết nối logistics quan trọng.

Mô hình này giúp HTX không phải xây dựng một nhà máy mới chỉ để phục vụ thị trường phía Đông.

17. Thị trường thứ năm: cây xanh, cảnh quan và nông nghiệp đô thị

Bắc Ninh là khu vực có tốc độ đô thị hóa và phát triển công nghiệp cao.

Song song với đó là nhu cầu về:

• Cây xanh;
• Cảnh quan;
• Vườn cây;
• Cây công trình;
• Khuôn viên doanh nghiệp;
• Khu đô thị.

Đây có thể trở thành thị trường phụ trợ cho những dòng sản phẩm hữu cơ phù hợp với cây cảnh và đất trồng.

Tuy nhiên, sản phẩm phải được đăng ký, công bố và hướng dẫn sử dụng phù hợp với mục đích cụ thể.

18. Đề xuất mô hình “Bắc Ninh - vùng nguyên liệu và thị trường kép”

Từ góc độ chiến lược, HTX Chung Thịnh Chính có thể nghiên cứu mô hình:

Nguồn nguyên liệu

Chăn nuôi + lúa + cây ăn quả + rau màu + phụ phẩm thực vật.

↓

Điểm tập kết

Cụm trang trại/HTX/xã sản xuất.

↓

Vận chuyển

Theo tuyến cố định về nhà máy hoặc điểm sơ chế.

↓

Nhà máy Chung Thịnh Chính

Xử lý - ủ - phối trộn - sản xuất - kiểm soát chất lượng.

↓

Thị trường Bắc Ninh

Cây ăn quả - lúa - rau màu - trang trại - cây xanh - cảnh quan.

↓

Phụ phẩm mới

Quay trở lại chu trình thu gom.

Đây chính là mô hình kinh tế tuần hoàn nông nghiệp theo vùng.

19. Đề xuất chương trình khảo sát thực địa

Để biến nghiên cứu thành dữ liệu có thể sử dụng, HTX nên thực hiện một chương trình khảo sát khoảng 3 giai đoạn.

Giai đoạn 1 - lập bản đồ

Xác định các cụm:

chăn nuôi - lúa - cây ăn quả - rau màu - cơ sở chế biến nông sản.

Giai đoạn 2 - lấy mẫu

Mỗi nhóm nguồn lấy mẫu đại diện để phân tích:

• Độ ẩm;
• Chất hữu cơ;
• NPK;
• C/N;
• pH;
• Kim loại nặng;
• Chỉ tiêu vi sinh phù hợp.

Giai đoạn 3 - thử nghiệm

Lựa chọn khoảng 5-10 nguồn nguyên liệu tiềm năng, tiến hành phối trộn và thử nghiệm quy mô nhỏ.

Sau đó mới quyết định nguồn nào trở thành nguyên liệu chiến lược.

20. Kết luận: Bắc Ninh có thể trở thành một mắt xích trong chuỗi phân bón hữu cơ của Chung Thịnh Chính

Bắc Ninh mới có một lợi thế đặc biệt: sự kết hợp giữa sản xuất nông nghiệp đa dạng, các vùng chăn nuôi, vùng cây ăn quả và một thị trường tiêu thụ rộng.

Nếu được nghiên cứu bài bản, các nhóm phụ phẩm như:

phân gà - phân lợn - phân bò/trâu - rơm rạ - thân ngô - phụ phẩm rau màu - cành lá - phụ phẩm cây ăn quả - trấu và một số vật liệu hữu cơ phù hợp

có thể trở thành những nguồn nguyên liệu đáng khảo sát cho sản xuất phân bón vi sinh hữu cơ.

Nhưng yếu tố quyết định không nằm ở việc thu gom càng nhiều càng tốt.

Giá trị nằm ở khả năng lựa chọn đúng nguồn nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, tổ chức logistics và xây dựng công thức công nghệ phù hợp.

Đối với HTX Chung Thịnh Chính, Bắc Ninh mới có thể được nghiên cứu theo mô hình “vùng nguyên liệu kết hợp thị trường”: một phần phụ phẩm được đưa vào chuỗi sản xuất, trong khi sản phẩm phân bón sau khi hoàn thiện lại được đưa trở lại phục vụ các vùng nông nghiệp địa phương.

Xa hơn, mô hình có thể kết nối:

Bắc Ninh mới - Thái Nguyên - các tỉnh trung du và đồng bằng Bắc Bộ

thành một mạng lưới sản xuất và tiêu thụ phân bón hữu cơ dựa trên nguồn tài nguyên nông nghiệp tuần hoàn.

Từ phân chuồng và phụ phẩm trên đồng ruộng đến sản phẩm phân bón có kiểm soát chất lượng; từ sản phẩm trở lại vùng sản xuất để chăm sóc đất và cây trồng - đó là hướng tiếp cận có thể tạo ra giá trị kép: giảm áp lực xử lý phụ phẩm và tạo thêm một nguồn vật tư phục vụ nền nông nghiệp theo hướng tuần hoàn, hiệu quả và bền vững.